Şaşılık (Göz Kayması) ve Göz Tembelliği

Kahramanmaraş HG Hospital’da, çocuk göz hastalıkları ve şaşılık cerrahisi alanında çalışan göz hastalıkları uzmanı Op. Dr. Nejmi Öztürk tarafından — bebek, çocuk ve yetişkinlerde tanı, gözlük, kapama tedavisi ve şaşılık ameliyatı

Şaşılık (göz kayması) nedir?

Şaşılık (strabismus, göz kayması), iki gözün aynı anda aynı noktaya bakamamasıdır: Bir göz hedefe bakarken diğeri içe, dışa, yukarı ya da aşağı kayar. Her gözü altı kas hareket ettirir; bu kasların, onları çalıştıran sinirlerin ya da beynin iki gözü birlikte kullanma becerisinin bozulması kaymaya yol açar. Şaşılık çocukluk çağında sık görülür, ancak her yaşta ortaya çıkabilir.

Şaşılık türleri nelerdir?

Sınıflama	Türler	Açıklama
Kayma yönüne göre	İçe kayma (ezotropya), dışa kayma (ekzotropya), yukarı-aşağı kayma (hipertropya, hipotropya)	İçe kayma çocuklarda en sık görülen türdür; dışa kayma çoğu zaman aralıklı başlar.
Sürekliliğe göre	Sürekli, aralıklı	Aralıklı kayma yorgunken, hastayken ya da uzağa dalgın bakarken ortaya çıkar; sürekli kayma her an vardır.
Başlangıç yaşına göre	Doğuştan (infantil), edinsel	Doğuştan içe kayma yaşamın 6. ayından önce başlar. Edinsel kayma 2–4 yaş arasında hipermetropiye (uzağı iyi, yakını zor görme) bağlı gelişebilir; yetişkinde sinir felci, tiroid hastalığı, travma ya da damar tıkanıklığı nedeniyle ortaya çıkar.
Yalancı şaşılık (psödostrabismus)	—	Geniş burun kökü ve burun yanındaki deri kıvrımı (epikantus), gözleri içe kaymış gösterir; muayenede gerçek kayma bulunmaz ve zamanla görünüm düzelir.

Bebekte göz kayması normal mi?

Yaşamın 3–4. ayına kadar bebeklerde ara sıra görülen, kısa süreli göz kayması normal olabilir; çünkü iki gözü birlikte kullanma becerisi henüz gelişmektedir. Ancak 4–6 aydan sonra süren sürekli ya da sık tekrarlayan kayma, herhangi bir yaşta hep aynı gözde görülen sürekli kayma ve fotoğraflarda bir gözün hep farklı yöne bakması muayene gerektirir. Yalancı şaşılık ile gerçek şaşılığı ayırmak için de muayene gerekir; “büyüyünce geçer” beklentisi gerçek kaymada göz tembelliğine zemin hazırlar.

Göz tembelliği (ambliyopi) nedir?

Göz tembelliği (ambliyopi), gözün yapısal olarak sağlam olmasına rağmen beynin o gözden gelen görüntüyü kullanmayı öğrenememesi nedeniyle görmenin düşük kalmasıdır. Kayan gözden gelen görüntü çift görmeye yol açacağı için beyin bu görüntüyü bastırır; bastırılan göz zamanla “tembelleşir”. Şaşılık dışında iki göz arasındaki gözlük numarası farkı (anizometropi), yüksek kırma kusuru ve görme yolunu kapatan durumlar — doğuştan katarakt ya da göz kapağı düşüklüğü — da göz tembelliği yapar.

Görme sistemi doğumdan yaklaşık 7–8 yaşa kadar gelişir; göz tembelliği tedavisi bu dönemde çok daha etkilidir ve yaş küçüldükçe yanıt hızlanır. Daha geç yaşlarda, hatta ergenlikte de kısmi yanıt alınabilir, ancak kazanım sınırlı kalır. Gözlük takan bir çocuğun tembelliği kendiliğinden geçmez; tembel gözün çalıştırılması gerekir.

Belirtiler nelerdir, kimler tedavi edilmelidir?

Şaşılığın en belirgin belirtisi bir gözün diğerinden farklı yöne bakmasıdır; göz tembelliğinin ise çoğu zaman hiçbir belirtisi yoktur ve ancak muayeneyle yakalanır. Ailelerin dikkat etmesi gereken işaretler şunlardır:

• Fotoğraflarda ya da yorgunken belirginleşen göz kayması
• Başı sürekli bir yana eğerek ya da çeneyi kaldırarak bakma
• Bir gözü kısma; güneşte bir gözü kapatma (aralıklı dışa kaymada tipiktir)
• Nesneleri çok yakından izleme, okuma güçlüğü, derinlik algısında zayıflık (top yakalamada beceriksizlik)
• Yakına bakınca artan içe kayma (hipermetropiye bağlı kaymada)
• Yetişkinde ani başlayan çift görme, baş ağrısı, göz yorgunluğu

Kimler için tedavi ve ameliyat uygundur?

• Gözlükle düzelmeyen ya da kısmen düzelen sürekli kayması olan çocuklar
• Doğuştan içe kayması olan bebekler (ameliyat genellikle 6 ay–2 yaş arasında planlanır)
• Kontrolünü giderek kaybeden aralıklı dışa kayma
• Göz tembelliği saptanan her çocuk; tedavi yaşı ne kadar erkense yanıt o kadar iyidir
• Çift görme, baş pozisyonu bozukluğu ya da görünüm nedeniyle sosyal ve iş yaşamı etkilenen yetişkinler; şaşılık ameliyatı için yaş sınırı yoktur

Kimler için uygun değildir?

• Gözlükle tamamen düzelen kayma: Hipermetropiye bağlı (akomodatif) içe kaymada tedavi gözlüktür; ameliyat gerekmez.
• Yalancı şaşılık: Tedavi gerektirmez, yalnızca takip edilir.
• Göz tembelliği tedavisi tamamlanmamış çocuklar: Ameliyat çoğu olguda tembellik tedavisinden sonra planlanır; iki göz eşit gördüğünde sonuç daha kalıcıdır.
• Yeni başlamış sinir felci ya da aktif tiroid göz hastalığı: Kayma açısı değişmeye devam ettiği için en az 6 ay sabitlenmesi beklenir.
• Genel anestezi için engel oluşturan ağır hastalıklar: Çocuk sağlığı ve anestezi değerlendirmesi sonrası karar verilir.
• Gerçekçi olmayan beklenti: Ameliyat gözlük ihtiyacını ortadan kaldırmaz ve göz tembelliğini düzeltmez; gözlerin hizasını düzeltir.

Şaşılıkta ne oluyor?

Gözlerin birlikte hareket etmesini sağlayan kaslar ve kayma yönleri.

1. Gözler paralelkenHer gözü altı kas hareket ettirir. İki göz aynı noktaya baktığında beyin iki görüntüyü tek görüntüde birleştirir.
2. İçe kaymaBir göz içe döndüğünde iki görüntü örtüşmez. Çocukta beyin zayıf gözün görüntüsünü bastırabilir; bu göz tembelliğine yol açar.
3. Kaslar ve dengeKaymanın yönü ve derecesi, hangi kasların güçlü ya da zayıf çalıştığını gösterir. Ölçüm bu dengeye göre yapılır.

Muayene ve tetkikler nasıl yapılır?

Şaşılık ve göz tembelliği muayenesi, görme düzeyini, kaymanın yönünü ve miktarını ölçmeye ve altta yatan göz hastalığını dışlamaya yöneliktir. Bebekler ve küçük çocuklar için yaşa uygun, kısa ve oyun temelli yöntemler kullanılır. Op. Dr. Nejmi Öztürk muayenede şunları uygular:

• Görme keskinliği ölçümü: Bebeklerde tercihli bakış kartları, okul öncesinde resimli ve şekilli eşeller, büyük çocuklarda harfli eşeller kullanılır; her göz ayrı ayrı ölçülür.
• Örtme testi: Gözler sırayla kapatılarak kaymanın yönü ve sürekli mi aralıklı mı olduğu belirlenir; miktarı prizma camlarıyla ölçülür.
• Göz hareketleri: Dokuz bakış yönünde kasların çalışması ve kısıtlılık aranır.
• Sikloplejik refraksiyon (damlalı muayene): Göz bebeğini büyüten ve odaklama kasını geçici olarak gevşeten damla ile gerçek gözlük numarası ölçülür; çocuklarda damlasız ölçüm yanıltıcıdır. Damla 30–45 dakikada etki eder, bulanıklık ve ışık hassasiyeti 1 gün kadar sürebilir.
• Göz dibi muayenesi: Kaymanın arkasında retina hastalığı, prematüre retinopatisi (ROP) izleri, doğuştan katarakt ya da göz içi tümörü gibi nedenler dışlanır.
• İki gözle görme testleri: Derinlik algısı (stereopsis) ve iki gözün birlikte çalışma düzeyi ölçülür.
• Gerektiğinde görüntüleme: Yetişkinde ani başlayan kaymada sinir felci nedenini araştırmak için beyin görüntülemesi ve nöroloji görüşü istenir.

Tedavi ve ameliyat nasıl yapılır?

Şaşılık ve göz tembelliği tedavisi basamaklıdır: önce gözlük, ardından göz tembelliği tedavisi, kayma sürüyorsa ameliyat. Yetişkinde çift görme ya da görünüm bozukluğunda ameliyat doğrudan planlanabilir.

Gözlük

Hipermetropiye bağlı içe kaymada tam numaralı gözlük, kaymayı tamamen ya da kısmen düzeltebilir; bazı çocuklarda yakın için ek numara (bifokal cam) gerekir. Gözlük sürekli takılmalıdır; gözlüğün “gözü tembelleştireceği” inanışı doğru değildir, tam tersine görmenin gelişmesini sağlar.

Kapama tedavisi ve penalizasyon

Kapama tedavisinde sağlam göz, günde 2–6 saat özel bantla kapatılarak tembel göz çalışmaya zorlanır; süre yaşa ve tembelliğin derecesine göre belirlenir ve kontrollerde ayarlanır. Bant takılıyken yakın uğraşlar (boyama, yapboz, ekran) tedavinin etkisini artırır. Kapamaya uyum sağlamayan çocuklarda penalizasyon uygulanır: Sağlam göze atropin damlası damlatılarak yakın görmesi bulanıklaştırılır. Tedavi aylar sürer; kontroller 4–12 haftada bir yapılır ve kazanım korunana kadar giderek azaltılarak sürdürülür. Erken bırakılan tedavide tembellik geri dönebilir.

Prizma ve botulinum toksin

Prizmalı gözlük, küçük açılı kaymalarda ve yetişkinde çift görmeyi gidermek için kullanılır; kaymayı düzeltmez, görüntüleri birleştirir. Botulinum toksin, göz kasına enjekte edilerek kası geçici olarak zayıflatır; bazı olgularda (yeni sinir felci, küçük açılı kayma, bebeklerdeki bazı içe kaymalar) ameliyata alternatif ya da ek olarak uygulanır. Etkisi 2–3 ayda azalır; kalıcı düzelme her olguda beklenmez.

Şaşılık ameliyatı adım adım

Şaşılık ameliyatında göz kaslarının yapışma yeri ve uzunluğu değiştirilerek gözler hizaya getirilir. Göz küresi yerinden çıkarılmaz; halk arasındaki bu inanış doğru değildir.

1. Planlama: Örtme testi ve prizma ölçümlerine göre hangi kasların kaç milimetre ayarlanacağı belirlenir. Çocuk sağlığı ve anestezi değerlendirmesi yapılır; ameliyat öncesi açlık süresi anestezi ekibi tarafından bildirilir.
2. Anestezi: Çocuklarda genel anestezi zorunludur. Yetişkinlerde genel anestezi ya da damar yolundan sakinleştirici eşliğinde lokal anestezi kullanılabilir; bazı yetişkin olgularda ameliyat sonunda kas konumunun ince ayarına izin veren “ayarlanabilir dikiş” tekniği tercih edilir.
3. Kesi: Gözün beyaz kısmını örten ince zardan (konjonktiva) birkaç milimetrelik kesi yapılır; deri kesisi ve dış iz yoktur.
4. Kas ayarlama: Fazla çeken kas yapışma yerinden alınıp daha geriye dikilir (geriletme); zayıf kas kısaltılarak güçlendirilir (rezeksiyon). Kayma miktarına göre bir ya da birkaç kas, bir ya da iki gözde ayarlanır.
5. Kapatma: Konjonktiva kendiliğinden eriyen dikişlerle kapatılır; antibiyotikli damla veya pomad uygulanır.
6. Süre ve taburcu: İşlem kas sayısına göre 30–60 dakika sürer; hasta anesteziden uyandıktan birkaç saat sonra aynı gün taburcu edilir.

Genel anestezide işlem sırasında his olmaz. Ameliyattan sonra gözde batma, kum kaçmış hissi, sulanma ve kızarıklık beklenen bulgulardır; hafif ağrı basit ağrı kesicilerle geçer. Lokal anesteziyle yapılan yetişkin ameliyatlarında kas çekilirken kısa süreli baskı ve sızı hissedilebilir.

Tedavi nasıl planlanır?

Gözlük ve kapama tedavisi görme gelişimini destekler; ameliyat gözlerin konumunu düzeltir.

1. Kapama tedavisiGöz tembelliği varsa iyi gören göz belirli sürelerle kapatılır; zayıf göz çalıştıkça görme gelişimi desteklenir. Süre hekimin verdiği plana göre ayarlanır.
2. Kas ameliyatıGözün konumunu düzeltmek için ilgili kas geriletilir ya da kısaltılır. Göz yerinden çıkarılmaz; işlem kasların yapıştığı bölgede yapılır.
3. Hedeflenen sonuçAmaç gözlerin konumunu düzeltmek ve mümkün olduğunca birlikte çalışmasını sağlamaktır. Bazı olgularda ikinci bir ameliyat gerekebilir.

İyileşme süreci nasıl ilerler?

Şaşılık ameliyatından sonra kızarıklık 2–4 haftada büyük ölçüde geçer; gözlerin son hizası ise 6–8 hafta sonra değerlendirilir.

• 1. gün: Kızarıklık, sulanma ve batma olur; damlalar başlanır, göz ovuşturulmaz. Çocuklar genellikle ertesi gün normal oyun düzenine döner; okul için 3–7 gün dinlenme yeterlidir.
• 1. hafta: Batma azalır; kızarıklık sürer. Göz hizası bu dönemde değişken görünebilir, geçici çift görme olabilir. Yüzme ve havuz 2–3 hafta, gözü tozlu ortamlar 1 hafta yasaktır.
• 1. ay: Kızarıklık büyük ölçüde kaybolur; gözlük ve kapama tedavisi hekimin belirlediği şekilde sürer. Göz hizası oturmaya başlar.
• 6–8. hafta ve sonrası: Kalıcı hiza değerlendirilir; az ya da fazla düzeltme varsa ikinci ameliyat bu dönemden sonra planlanır. Kontroller 1. gün, 1. hafta, 1. ay ve 2–3. ayda yapılır; sonrasında göz tembelliği takibi sürer.

Elbistan, Afşin, Göksun gibi ilçelerden gelen aileler için ameliyat sonrası kontrol günleri seyrekleştirilerek yol yükü azaltılır; acil durumlarda (ani ağrı, artan şişlik, sarı akıntı) beklemeden başvurulması gerekir.

Riskler ve sınırlılıklar nelerdir?

Şaşılık ameliyatı sık uygulanan ve güvenli kabul edilen bir ameliyattır; ancak her cerrahi işlem gibi riskleri ve sınırları vardır:

• Az ya da fazla düzeltme: Kaslara verilen yanıt kişiden kişiye değişir; olguların bir kısmında ikinci bir ameliyat gerekir. Bu, ameliyatın başarısızlığı değil, tedavinin bilinen bir parçasıdır.
• Geçici çift görme: Özellikle yetişkinlerde beynin yeni hizaya alışması birkaç hafta sürebilir; nadiren kalıcı olabilir.
• Enfeksiyon, kanama, konjonktivada kist ya da iz: Nadirdir; damla ve kontrollerle yönetilir.
• Kasın yerinden kayması ya da göz duvarında delinme: Çok nadir, ancak ciddi durumlardır.
• Anestezi riskleri: Çocuk anestezisi deneyimli ekipler tarafından uygulanır; anestezi öncesi değerlendirme bu riski azaltır.
• Tekrarlama: Özellikle aralıklı dışa kaymada yıllar içinde kayma yeniden ortaya çıkabilir.
• Sınırlılıklar: Ameliyat gözlük ihtiyacını kaldırmaz, göz tembelliğini düzeltmez ve ileri yaşta iki gözle derinlik görmeyi tam olarak kazandırmayabilir; erken yaşta yapılan ameliyatın bu açıdan üstünlüğü vardır.

Tedavi seçeneklerinin karşılaştırması

Seçenek	Ne zaman	Artıları	Eksileri
Gözlük	Hipermetropiye bağlı içe kayma, kırma kusuru farkı	Cerrahi değildir; göz tembelliğini de tedavi eder	Sürekli kullanım gerekir; kaymayı her olguda tam düzeltmez
Kapama / penalizasyon	Göz tembelliği	Tembel gözün görmesini artırır	Aylar sürer; çocuğun uyumu şarttır; erken bırakılırsa geri döner
Prizma	Küçük açılı kayma, yetişkinde çift görme	Hemen etki eder	Kaymayı düzeltmez; cam kalınlaşır
Botulinum toksin	Yeni sinir felci, küçük açılı kayma, bazı bebek olguları	Kesi yok, kısa işlem	Etkisi geçicidir; tekrar gerekebilir; geçici kapak düşüklüğü
Şaşılık ameliyatı	Gözlükle düzelmeyen sürekli kayma, yetişkin şaşılığı	Kalıcı hiza hedeflenir; derinlik görme ve görünüm düzelir	Genel anestezi; ikinci ameliyat ihtimali

Kaymanın nedeni göz kapağı düşüklüğü ya da doğuştan katarakt ise önce bu sorun tedavi edilir (göz kapağı düşüklüğü, katarakt ameliyatı). Prematüre doğan bebeklerde şaşılık ve göz tembelliği riski yüksektir; ROP takibi retina hastalıkları sayfasında anlatılmıştır.

Kahramanmaraş’ta şaşılık ameliyatı ve çocuk göz muayenesi

Şaşılık ameliyatı, göz tembelliği tedavisi ve bebeklikten itibaren çocuk göz muayenesi Kahramanmaraş HG Hospital’da Op. Dr. Nejmi Öztürk tarafından uygulanmaktadır. Dr. Öztürk, çocuk göz hastalıkları, prematüre retinopatisi (ROP) tanı ve tedavisi ile şaşılık cerrahisi alanında çalışan bir göz hastalıkları uzmanıdır; damlalı muayene, örtme testi, göz dibi muayenesi ve ameliyat aynı hastanede yapılır.

Şaşılık muayenesi ve ameliyatı ile göz tembelliği takibi genel olarak SGK kapsamındadır; HG Hospital SGK anlaşmalıdır ve özel hastane fark ücreti uygulanabilir. Gözlük camı ve çerçeve için SGK belirli koşullarda katkı sağlar. Özel sağlık sigortası ve SGK kapsam koşulları muayenede netleştirilir.

Elbistan, Afşin, Göksun, Ekinözü ve Nurhak’tan gelen aileler çocuk göz muayenesi ve ameliyat için Kahramanmaraş’taki HG Hospital’a gelir; Dr. Öztürk Elbistan’da hasta kabul etmemektedir. Damlalı muayene ve ameliyat planı için yol düzenlemesi Elbistan ve çevresinden gelen hastalar sayfasında anlatılmıştır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Türk Oftalmoloji Derneği — todnet.org
• American Academy of Ophthalmology (AAO) — aao.org
• National Eye Institute (NEI) — nei.nih.gov

İlgili sayfalar

• Göz kapağı düşüklüğü (pitozis)
• Retina hastalıkları ve ROP
• Katarakt ameliyatı
• Kahramanmaraş göz doktoru

Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir. Her cerrahi veya girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. İşlem öncesinde hekiminizden detaylı görüş almanız önerilir.