Çocuklarda ve Bebeklerde Göz Sağlığı

Kahramanmaraş Özel HG Hospital’da, göz hastalıkları uzmanı Op. Dr. Nejmi Öztürk tarafından — bebeklik döneminden okul çağına kadar göz sağlığının izlenmesi

Görme, doğumla birlikte hazır gelen bir yetenek değildir; beynin görme merkezleri yaşamın erken yıllarında gözden gelen net görüntüyle olgunlaşır. Bu nedenle çocuklukta göz sağlığı, gözlük numarasından çok gelişimin izlenmesi meselesidir: küçük yaşta fark edilen birçok sorun tedavi edilebilirken, aynı sorun görme gelişimi tamamlandıktan sonra fark edildiğinde kazanım sınırlı kalabilir.

Çocuklar görme sorunlarını çoğu zaman anlatmaz; bir gözü iyi gören çocuk diğer gözü az görse bile zorlanmadığı için şikâyet etmez. Yaşa göre planlanmış kontroller bu yüzden önem taşır.

Bebeklerde göz muayenesi ne zaman yapılmalı?

Çocuk göz sağlığında izlenen yaklaşım, belirti çıkmasını beklemek değil, belirli yaş dönemlerinde göz ve görme gelişimini kontrol etmektir. Önerilen basamaklar şunlardır:

• Yenidoğan döneminde: Kırmızı refle testi yapılmalıdır: karanlık odada göze tutulan ışığın göz dibinden turuncu-kırmızı bir parlaklık olarak dönüp dönmediğine bakılır. Parlaklığın alınmaması, donuk olması ya da iki göz arasında belirgin fark bulunması; doğuştan katarakt, göz içi tümörü veya göz dibini ilgilendiren başka bir durumun işareti olabilir.
• 6–12. aylar arasında: Gözlerin birlikte hareket edip etmediği, kayma olup olmadığı ve göz dibinin durumu değerlendirilir; bebeğin ışığı ve yüzleri izleyip izlemediği gözlenir.
• 3 yaş civarında: Çocuk şekil ve resim kartlarıyla test edilebildiği için iki gözün görme düzeyi ayrı ayrı ölçülebilir; gözlük gerektiren kırma kusurları ve göz tembelliği bu dönemde yakalanabilir.
• Okul öncesi dönemde (4–5 yaş): Görme keskinliği, kırma kusuru ve göz hareketleri yeniden değerlendirilir. Bu kontrol, tahtayı görememeye bağlı okul zorluklarının önüne geçebilir.
• Okul çağında: Şikâyet yoksa bile aralıklı kontroller sürdürülür; kırma kusurları büyüme sürecinde değişebilir.

Ailede yüksek numara, göz tembelliği, şaşılık, doğuştan katarakt ya da çocuklukta görülen glokom öyküsü varsa bu aralıklar beklenmez; çocuğun daha erken ve daha sık değerlendirilmesi gerekir. Zamanlama her çocuk için aynı olmayabilir.

Prematüre bebeklerde retinopati (ROP) taraması

Prematüre retinopatisi (ROP), zamanından önce doğan bebeklerde retina damarlarının gelişimini tamamlamamış olmasıyla ilgilidir. Retina damarları gebeliğin son haftalarında olgunlaşır; erken doğum bu süreci yarıda bırakır ve damarlar bazı bebeklerde düzensiz ilerler. Hastalık çoğunlukla kendiliğinden geriler, bir bölümünde ise tedavi gerektirir.

ROP’un ailenin dışarıdan fark edebileceği bir belirtisi yoktur; bebek huzursuz olmaz, gözünde kızarıklık ya da akıntı görülmez. Tanı yalnızca risk grubundaki bebeklerin planlı olarak muayene edilmesiyle konur.

Kimler taranır?

• Ulusal rehberlerde doğum ağırlığı ve gebelik haftası eşiklerinin altındaki bebeklerin tamamı kapsama alınır; ülkemizde yaygın olarak doğum ağırlığı 1500 gram ve altı ya da gebelik yaşı 34 hafta ve altı olan bebekler bu gruba girer.
• Bu eşiklerin üzerinde doğsa bile uzun süre oksijen ya da solunum desteği almış, ağır enfeksiyon geçirmiş veya yoğun bakımda sorunlu bir süreç yaşamış bebekler yenidoğan hekiminin yönlendirmesiyle taranır.
• Çoğul gebelik ve büyüme geriliği de göz önünde tutulur.

Zamanlama neden belirleyicidir?

ROP’ta seyir hafta hafta değişir ve tedavi gerektiren evre sınırlı bir zaman aralığında yakalanmak zorundadır. Muayene bu nedenle bebek henüz yoğun bakımdayken başlar: genel yaklaşım, doğumdan yaklaşık 4 hafta sonra ya da hesaplanan 31. postmenstrüel hafta civarında değerlendirme yapılmasıdır. Sonraki kontrollerin sıklığı retina bulgusuna göre bir ile üç hafta arasında değişebilir; kontrollerin atlanması tedavi penceresinin kapanması anlamına gelebilir.

Muayene, göz bebeği damla ile büyütüldükten sonra ışık kaynağı ve özel bir mercek yardımıyla retinanın uç kısımları dâhil incelenmesiyle yapılır; bulgunun karşılaştırılabilmesi için görüntüleme de kullanılabilir. Kapaklar nazikçe açık tutulduğu için kısa süren muayene sırasında huzursuzluk görülebilir; bu beklenen bir durumdur. Tedavi gerekirse yöntem ve zamanlama retina bulgusu ile bebeğin genel durumuna göre belirlenir; sonuçlar bebekten bebeğe değişebilir.

Aşağıdaki videoda, muayene sırasında çekilmiş kısa bir kayıt yer alıyor.

Tarama tamamlandığında izlem bitmez: erken doğmuş çocuklarda ileri yaşlarda kırma kusuru, göz tembelliği ve şaşılık görülme olasılığı daha yüksektir; bu çocukların aralıklı göz kontrollerini sürdürmesi önerilir.

Ailenin fark edebileceği uyarı işaretleri

Aşağıdaki bulgulardan biri görüldüğünde kontrol zamanı beklenmez; çocuğun göz hekimi tarafından değerlendirilmesi gerekir.

• Göz kayması: Gözlerden birinin içe, dışa, yukarı ya da aşağı kayması. Erken aylarda kısa süreli kaymalar görülebilir; kayma sürekliyse, belirginse ya da 4. aydan sonra devam ediyorsa değerlendirilmelidir.
• Gözde beyazlık (lökokori): Göz bebeğinin beyaz, grimsi ya da donuk görünmesi; fotoğraflarda bir gözün kırmızı yansımasının olmaması. Gecikmeden değerlendirilmelidir.
• Işığa aşırı hassasiyet: Işıkta gözleri sıkıca kapatma, sürekli kaçırma, huzursuzlanma.
• Sürekli sulanma ya da çapaklanma: Ağlamadan da devam eden sulanma, sabahları yapışan kapaklar.
• Başı yana eğerek bakma: Televizyona, tahtaya ya da oyuncağına hep aynı yöne başını eğerek bakma.
• Göz kapağı düşüklüğü: Kapağın göz bebeğini kısmen kapatması; özellikle iki göz arasında fark varsa.
• Yakından izleme ve gözlerini kısma: Ekrana çok yaklaşma, uzağa bakarken gözlerini kısma, kitabı gözüne çok yakın tutma.
• Gözlerde istemsiz titreme ve bir gözü kapatıldığında belirgin tepki: Bir göz kapatılınca rahatsız olup diğerinde tepki vermemek, iki göz arasında görme farkının işareti olabilir.

Bu işaretlerin her biri birden fazla nedenle ortaya çıkabilir; ayırım muayene ile yapılır.

Çocuklarda sık görülen göz sorunları

• Kırma kusurları: Miyopi (uzağı bulanık görme), hipermetropi (yakında zorlanma, göz yorgunluğu) ve astigmat (her mesafede bulanıklık, baş ağrısı). Gözlük yalnızca netleştirmek için değil, görme gelişimini desteklemek için de verilir.
• Şaşılık: Gözlerin birbirine paralel bakmaması. Nedeni kırma kusuru olabileceği gibi göz kaslarının çalışmasıyla da ilgili olabilir; tedavide gözlük, kapama tedavisi ve uygun olgularda cerrahi değerlendirilir.
• Göz tembelliği (ambliyopi): Bir gözden beyne net görüntü gitmediğinde o gözün görme gelişiminin geri kalmasıdır; nedeni yüksek numara farkı, şaşılık ya da görüşü engelleyen bir durum olabilir. Erken fark edildiğinde tedaviye yanıt daha iyi olur.
• Gözyaşı kanalı tıkanıklığı: Bebeklerde sürekli sulanma ve çapaklanmanın sık nedenlerindendir. Büyük bölümü erken dönemde masaj ve hijyen önlemleriyle kendiliğinden düzelir; düzelmeyen olgularda girişim gündeme gelir.
• Konjonktivit (göz nezlesi): Kızarıklık, sulanma, çapak ve batma ile seyreder; nedeni virüs, bakteri ya da alerji olabilir ve tedavi nedene göre değişir. Bulaşıcı olabileceği için el hijyeni önemlidir.
• Arpacık ve şalazyon: Kapak kenarındaki yağ bezlerinin tıkanması ya da iltihabıyla oluşan şişlikler. Sıcak pansuman ve kapak temizliği başlangıç basamağıdır; geçmeyen lezyonlarda hekim değerlendirmesi gerekir.
• Doğuştan katarakt: Göz merceğinin doğuştan bulanık olmasıdır; göz bebeğinde beyazlık ya da kırmızı reflenin alınamaması ile fark edilir ve görme gelişimini doğrudan etkilediği için zamanında değerlendirilmelidir.
• Doğuştan glokom: Göz içi basıncının yükseldiği, seyrek görülen bir durumdur. Aşırı ışık hassasiyeti, sulanma ve gözün olağandan büyük görünmesi tipik bulgularıdır; gecikmeden değerlendirilmelidir.

Aşağıdaki kısa videoda muayene sırasında çekilmiş bir görüntü paylaşılıyor.

Okul çağı ve miyopi artışı

Çocuklarda miyopinin daha sık görüldüğü ve daha küçük yaşlarda başladığı, farklı ülkelerde yapılan çalışmalarda ortaya konmuştur. Çocuklukta başlayan miyopi büyüme boyunca ilerleme eğilimi gösterir; bu nedenle ilerlemenin izlenmesi, numaranın gözlükle düzeltilmesi kadar önemlidir.

Miyopi gelişiminde kalıtımın payı belirgindir: anne babadan birinde ya da her ikisinde miyopi varsa çocukta görülme olasılığı artar. Kalıtımın yanında çevresel alışkanlıkların da etkili olduğu gösterilmiştir:

• Açık havada geçirilen süre: Gün ışığında geçirilen sürenin artması, miyopi başlama olasılığının düşmesiyle ilişkili bulunmuştur; çalışmalarda günde ortalama iki saat öne çıkar. Bu, var olan numarayı geri çevirdiği anlamına gelmez; etki daha çok başlangıcın gecikmesiyle ilgilidir.
• Kesintisiz yakın çalışma: Uzun süre ara vermeden yakına odaklanmak göz yorgunluğunu artırır; yaygın öneri yaklaşık 20 dakikada bir kısa ara verip uzağa bakmaktır. Kitabın ya da ekranın çok yakın tutulması ve yetersiz aydınlatma da zorlanmayı artırır.
• Ekran alışkanlıkları: Ekran süresi kadar, ekranın yerine geçtiği etkinlik de önemlidir. Küçük ekranlar daha yakın tutulduğu için telefon ve tablet yerine uzaktan izlenebilen ekranlar tercih edilebilir.

Bu öneriler miyopiyi önleyen bir yöntem olarak sunulamaz; alışkanlıklar numaranın izlenmesinin yerini almaz. İlerleme gösteren olgularda hekim değerlendirmesiyle miyopi kontrolüne yönelik uygulamalar (az yoğunluklu atropin damla ya da bu amaçla tasarlanmış gözlük ve kontakt lens seçenekleri) gündeme gelebilir. Uygunluk; çocuğun yaşı, numarasının seyri ve muayene bulgularıyla belirlenir; yanıt çocuktan çocuğa değişir.

Çocuk göz muayenesinde neler yapılır?

Çocuk göz muayenesi, yetişkin muayenesinin küçültülmüş hâli değildir; yöntem yaşa göre değişir. Konuşmayan bebekte davranışa dayalı yöntemler, okul çağındaki çocukta harf ve şekil kartları kullanılır:

1. Öykü: Gebelik ve doğum süreci, erken doğum ve yoğun bakım öyküsü, ailede gözlük, göz tembelliği ya da şaşılık öyküsü ve çocuğun evde ve okulda gözlenen davranışları sorulur.
2. Görme düzeyinin ölçülmesi: Yaşa uygun kartlarla iki göz ayrı ayrı değerlendirilir; küçük çocuklarda ışığı izleme ve bir gözün kapatılmasına verilen tepki gibi davranış ölçütleri kullanılır.
3. Göz hareketleri ve kayma: Gözlerin birlikte hareket edip etmediği ve kaymanın derecesi kapama testleri ve prizmalarla ölçülür.
4. Ön segment muayenesi: Kapaklar, kirpikler, konjonktiva, kornea, göz bebeği ve mercek biyomikroskopla incelenir.
5. Damlalı (sikloplejik) refraksiyon: Çocukta odaklanma kası çok güçlü olduğu için göz gerçek numarasını kendiliğinden göstermez; damlasız ölçümde numara olduğundan düşük çıkabilir. Bu nedenle odaklanmayı geçici olarak dinlendiren damlalar damlatılır ve yaklaşık 30–45 dakika sonra ölçüm yapılır. Göz bebeği büyür, yakın görme bir süre bulanık kalır ve ışık hassasiyeti olur; bunlar geçicidir.
6. Göz dibi (fundus) muayenesi: Göz bebeği büyükken retina, göz siniri ve damarlar değerlendirilir.
7. Göz içi basıncı: Gerekli görülen olgularda, çocuğa uygun yöntemlerle ölçülür.

Aileye düşen hazırlık sadedir: çocuğun aç olmaması, varsa önceki gözlük reçetesi ve raporların getirilmesi, muayene sonrasında yakın görmenin bir süre bulanık kalacağı için o günün planının buna göre ayarlanması.

Muayene sırasında çekilmiş kısa bir kayıt aşağıdaki videoda yer alıyor.

Kahramanmaraş’ta çocuk göz muayenesi

Bebek ve çocuk göz muayenesi, damlalı refraksiyon, göz kayması değerlendirmesi ve göz dibi muayenesi Kahramanmaraş Özel HG Hospital’da, göz hastalıkları uzmanı Op. Dr. Nejmi Öztürk tarafından yapılır. Damlalı muayene beklemeyi gerektirdiği için randevu saatinin çocuğun düzenine uygun seçilmesi süreci kolaylaştırır.

Elbistan, Afşin, Göksun, Ekinözü ve Nurhak’tan gelen aileler için muayene ve tetkikler mümkün olduğunca aynı güne planlanır; böylece aynı yol için ikinci kez gelmek gerekmez. Bu planlamanın randevu alınırken belirtilmesi yararlıdır; randevu ve ulaşım bilgileri iletişim sayfasındadır. Tanı ve tedavi kararı her durumda muayene ile verilir ve sonuçlar çocuktan çocuğa değişebilir.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Türk Oftalmoloji Derneği — todnet.org
• American Academy of Ophthalmology (AAO) — aao.org
• National Eye Institute (NEI) — nei.nih.gov
• World Health Organization — who.int

İlgili sayfalar

• Şaşılık (göz kayması) ve göz tembelliği
• Gözyaşı kanalı tıkanıklığı
• Retina hastalıkları
• Kahramanmaraş’ta göz doktoru
• Op. Dr. Nejmi Öztürk hakkında

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi kararı muayene ile verilir. Her tedavi ve girişimsel işlemde sonuçlar kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Çocuğunuzun göz sağlığıyla ilgili kararlar için hekiminizden görüş almanız önerilir.